FENERLER VE PİLLER
Fenerler her ne kadar gece ve mağara dalışlarının olmazsa olmaz önemdeki ekipmanı olsalar da, gündüzün yapılan dalışlarda da objelerin gerçek renklerini veya gölgede kalmış kaya diplerindeki ayrıntıları görebilmemizi sağlaması açısından önemli bir ekipmandır.
Sualtında kullanılan fenerlerde sadece fener olarak kullanılanlar olabildiği gibi, hem fener hem de çakar olarak kullanılabilen, nispeten küçük ebatlı ve küçük güçlü fenerler de vardır.
Fenerleri, manuellerinde yer alan derinlik limiti üzerinde kullanmamak gerekir. 20-150m limiti olan fenerlere sıkça rastlarsınız. Sportif dalış derinliği üzerinde limite sahip fenerlerin bu özelliğini, su geçirmez özelliğinin güçlü olduğu şeklinde değerlendirmek gerekir. Değilse bu derinliklerde sportif dalış söz konusu değildir.
Çok çeşitli güçte sualtı fenerleri scuba mağazalarında yer alır. Güçleriyle doğru orantılı bir hacim ve ağırlıkları da vardır. Fenerlerin ağırlıklarının çoğu üzerinde yer alan piller nedeniyledir. 3 watt gücünden 100 watt güce kadar fenerleri hemen her scuba mağazasında görebilirsiniz. Bunların bir kısmı üzerlerindeki düğme vasıtasıyla tam kapasitede çalıştırılabildiği gibi, yarım veya dörtte bir güçte çalıştırılabilir olanları da vardır. Ancak bu güç değişimi pillerin voltajını değiştirerek sağlandığından, aynı ampulle aynı gücü sağlamak söz konusu değildir.
Bazı fener manuellerinde “mum” veya “lumen” olarak aydınlatma gücü belirtilir. Ülkemizde, güç birimi olan watt daha yaygın kullanım alanı bulmuştur. Lumen ve mum bir ışık, aydınlatma birimidir. Fener gücü belirtmek için daha doğrudur.
Bazı model sualtı fenerlerinin pillerini değiştirmek, servis hizmeti gerektirir, bazılarında ise bilinen, piyasada oldukça bol bulunan piller kullanılır. Bu servis hizmeti yoluyla değiştirilenler, tahmin edeceğiniz gibi şarj edilebilir türden pil grubu/batarya sahibidirler. Günümüzde normal piller için üretilmiş sualtı fenerlerini, uygun ebatlı şarj edilebilir tipten pillerle kullanmak da çok yaygındır. Bu şekilde kullanımda şarj edilebilir tipte pillerin 1.2 V, şarj edilemeyen, tek kullanımlık pillerin ise 1.5 V olduğunu göz ardı etmemek gerekir. Tabii normal pil kullanımına oranla daha az güçte aydınlatma söz konusudur.
Fenerlerin dış yapıları genellikle plastik esaslı malzemeden veya alüminyum alaşımdan yapılmış olarak raflarda yer alırlar. Alüminyum dış yapılı modeller daha çok neoprene kılıf içerisinde kullanılarak sürtünmelere karşı dayanıklı hale getirilir. Ancak neoprene kılıf kullanmak çok büyük, sarsıcı darbelere karşı önlem değildir. Fenerlerinizi düşürmemeye çalışmalısınız. Her türlü sarsıntı pil bloğuna ve pile zarar verebilir. Ayrıca neoprene kılıf kullanmak, oldukça ağır olan fenerlere yüzerlik de sağlar.
Sualtı fenerlerinin, su almamalarını sağlayan üzerinde yer alan O-Ringlerdir. Çoğunlukla AA, C ve D size piller için üretilmiş modellerde 1 veya 2 adet O-Ring bulunur. Bunların kesitleri gene çoğu marka ve modelde daireseldir, nadiren yassı/oval kesitli olanlarına da rastlayabilirsiniz. Ancak bu yassı kesite sahip olanları tercih etmemelisiniz, kolay yıpranarak fenerin su almasına neden olurlar. 2 adet O-Ring'ten birisi genellikle hemen camın altında, fener gövdesi ile cam arasındadır. O-Ringleri her dalış öncesi silikon gresle yağlamak kullanım sürelerini uzatır. Ancak çok fazla silikon gres kullanmamalı,çok az miktar gres ile O-Ringin tüm yüzeyi oldukça ince bir tabaka ile kaplanmalıdır.
Sualtı fenerlerine ait camlar genellikle temperli (Tempered) cam olsalar da polikarbonat camlı olanlara da rastlayabilirsiniz. AA veya AAA size 1 veya 2 pil ile çalışan çok küçük fenerlerin camları enjeksiyon tekniği ile imal edilmiş, plastik kökenlidir. Teknik olarak polikarbonat ile cam arasında fark ihmal edilir düzeyde olsa da, temperli cam lehinedir. Temperli cam ısıyı daha kolay dağıtabilir özelliktedir. Tabii ki ağırlığı da polikarbonat'a nazaran çok daha fazla olan Temperli cam, 4 veya 6 mm olarak fenerler üzerinde yer alır.
Cam arkasında yer alan reflektör veya ayna adı verilen yansıtıcı da çoğu marka ve modelde üzeri sırlı, plastik malzemedendir. Nadiren cam/ayna malzemeden olanları da vardır. Teknik olarak reflektörün cam olması daha uzun bir kullanım sağladığı gibi, oksidasyon dolayısı ile reflektör üzerinde oluşabilecek karıncalanmalara da rastlanılmaz. Ancak cam reflektörlerin darbe sarsıntılara karşı daha zayıf yapıdadırlar. Reflektörler ister cam ister plastik evsaflı malzemeden olsun, yansıtma işini iyi yapabilmeleri için çeşitli dizaynlara sahiptirler. Hatta fenerlerin ışığı belli bir noktaya odaklayabilir olmaları tamamen reflektörün dizayn özelliğinden kaynaklıdır. Pilleri değiştirilebilir tip fenerlerin, pil değişimi sırasında reflektörüne bası yapmayacak şekilde yerleştirmeye özen göstermelisiniz. Çok küçük bir bası ile dahi çatlayıp,kırılmaya neden olabilir.
Sualtı fenerlerinizi, su dışında kullanırsanız, ampulün yaydığı ısı ilk önce reflektöre zarar verecektir. Kullanmaya devam etmek ise fenerin artık onarılamaz hale gelmesi demektir. Bilhassa yüksek güçlü fenerleri su dışında kullanmamak gerekir.
Fener içerisinde yer alan pil kutuları veya pil bloğu kolayca pillerinizi değiştirmeye imkan verir niteliktedir. Pillerle teması sağlayan metal parçaların temiz olmasına özen göstermelisiniz. Pil akması durumunda, sirke ile ıslatılmış bir bez veya pamuk parçası ile sirke damlamayacak şekilde silerek hemen kurulamalısınız. Pil yuvası temiz değilse, pillerle teması sağlayan parçalarda bulunan kir parçaları direnç göstererek fazla elektrik harcanmasına ve gereksiz ısınmalara neden olacaktır.
Fenerlerde kullanılan ampuller normal, kripton, halojen ya da xenon olabilirler. Halojen ampuller daha fazla enerji kullanır, aynı pil veya pil grubu ile aydınlatma süresi daha kısadır ancak daha güçlü ve parlak ışık verirler. Halojen ampulleri değiştirmeniz gerekirse cam kısma dokunmamaya özen göstermelisiniz. Dokunmanız üzerinde yağlı bir kir takası oluşturarak, yüksek ısıda patlamalara neden olabilir. Xenon ampuller nispeten güçlü fenerlerde yeni yeni kullanılır oldu. Çalışmaları için düğme on durumuna alındıktan sonra yaklaşık 10 sn zaman geçmesi gerekir. Xenon ampullerin ışık vermesi için özel bir balasta ihtiyacı da vardır. Fener gövdesi içerisinde yer alır.
Bazı balıkadamlar, fenerlerindeki normal ampulü, halojen ampulle değiştirerek kullanırlar. Bu aynı fenerle, daha güçlü ışık sağlar. Ancak Xenon ampuller için özel soket gerektiği için, Xenon ampule sahip fenerin ampulünü farklı bir tür ile değiştirmek mümkün olmaz.
Bugünün teknolojisi “led”leri de aydınlatma amaçlı kullanır oldu. Led ile aydınlatmada handikap, led ışığının çok dağınık yapıda ve zayıf olması idi. Özel bir düzenekle led ışığı önce özel dizaynlı reflektöre yönlendirilerek bu sorun çözüldü. Reflektör üzerinde toplanan ışık, reflektörün özel dizaynı sayesinde istenilen noktaya odaklanabilir yapı kazandı. Aydınlatmada led kullanımı pil ömrünü iki katına çıkarmak gibi bir avantaj sağlamaktadır. Ayrıca ledler kullanım sırasında, normal bir ampul kadar ısı yaymazlar.
Bazı fenerlerin ampulü değiştirilerek gücü artırılıp azaltılabilir. Mesela 20 watt'lık fenere 50 watt ampül takarak gücü 20 watt'dan 50 watt'a çıkarmak mümkün olur. Bu değişimi yapabilmek için fenerin bu özellikte olması gerekir. Kısaca artırmak istediğiniz güçte, ampulün ve soketin çıkardığı ısıya dayanıklı olması gerekir. Bundan emin olmalısınız. Değilse fener kullanılamaz hale gelir. Ve tabii böyle bir değişimde daha yüksek güçte daha az süre ışık alacağınızı bilmelisiniz.
Fenerleri açıp kapamak amaçlı düğmeler mekanik veya elektronik olarak üzerinde yer alırlar. Mekanik düğmelerin manyetik olanları da yaygın olarak kullanılır. Bazı fenerler üzerinde hiç düğme olmaz, fener camının üzerinde yer aldığı parça sıkıştırılarak fener açılmış olur. Sıkıştırmalı fenerlerin O-Ringleri daha fazla yıpranır, daha kısa aralıklarla kontrol edilmelidir.
Gece dalışlarında kullanılacak ana fenerin daha geniş huzmeli ve daha parlak olmalıdır. Yedek olarak kullanılan fenerin ise daha dar huzmeli ve nispeten daha az parlak seçilmelidir. Gündüz kullanılacak fenerlerin daha dar huzmeli ve çok daha güçlü olarak seçilmesi gerekir.
Bilinen markaların çeşitli modelleri için yedek parçaların hemen hemen tamamını bulabilmek mümkündür. Büyük ebat ve hacimli yüksek güce sahip fenerler için servis hizmeti de alabilirsiniz.
Fenerleri her dalıştan sonra belli bir süre su içerisinde tutarak, üzerinde tuz birikimini önleyecektir. Kullanılmadığı zamanlarda pillerini içerisinde tutmamalıdır. Her dalış öncesi O-Ringleri kontrol edip silikonlamakta da yarar vardır.
Fenerlerde kullanılan pilleri şarj edilemeyenler veya şarj edilebilenler olarak iki kısımda ele almak doğru olur. Her iki tip için de piyasada bulunabilen AA, C ve D size'lar fener kullanımı için uygundur. Bu size'lar için şarj edilemeyenler 1.5 V, şarj edilebilenler ise 1.2 V olarak raflarda yer alır. Şarj edilebilir tiplerin üzerinde C tipi pillerde 8000 mAh, AA tiplerde ise 2200 mAh gibi değerlere rastlanır oldu. Uzun bir kullanım süresi için büyük mAh değerini tercih etmelidir. Farklı ebatlara sahip pillerde daha büyük mAh değerlere sahip olanları, pil grubu/batarya şeklinde kullanan fenerlerde vardır.
Şarj edilemeyen piller, üzerinde mevcut şarjı tükeninceye kadar kullanabileceğimiz yapıdadırlar. Bildiğimiz normal pil olarak veya alkali pil olarak karşımıza çıkarlar. Ayrıca lityum pillerin de olduğunu ancak bu tür piller fotoğraf makinesi, video kamera gibi cihazlarda daha yaygın kullanıldığını söylemeliyim. Eğer şarj edilemeyen pil kullanacak iseniz, alkali pilleri tercih etmelisiniz. Alkali piller biraz daha pahalı olmalarına karşılık, daha uzun bir performansa sahip olduklarından daha ekonomiktirler. Kolay kolay normal pillerle yaşadığınız problemleri yaşamazsınız.
Şarj edilebilen piller günümüzde yaygın olarak Ni-Mh ( Nikel Metal Hybrit) tiptendir. Çevre kirlenmesine sebep olduğundan giderek kullanımı azalan Ni-Cd (Nikel Kadmiyum) pilleri de nadiren raflarda görebilirsiniz. Her iki tip pil için de genellikle 1000 kez şarj edilebilir bilgisi üzerlerinde yer alır. Ancak bu kullanımdaki farklılıklar nedeniyle pratik değeri olmayan, teorik bir bilgidir. Mutlaka daha az sayıda şarj edilebilme söz konusu olur.
Cep telefonu teknolojisinin kullanıma sunduğu Ni-Mh pilleri, Cd (Kadmiyum) içermemeleri nedeniyle, çevreci olarak kabul edebiliriz. Kullanım hafızası söz konusu olmadığından, pilin tamamen deşarj olmasını beklemeden tekrar tekrar doldurulmasında sakınca yoktur ve üst üste şarj dolayısıyla kapasite kaybı olmaz. Ni-Mh pillerin kapasitesi alkali pillerden % 40, Ni-Cd pillerden % 100 daha fazladır. Ayrıca diğerlerine oranla daha yüksek ısıda da çalışabilir niteliktedir. Ni-Mh pillerinizi gene Ni-Mh şarj cihazları ile şarj etmelisiniz. Eğer Ni-Cd şarj cihazı kullanırsanız inanılmaz uzun bir şarj süresine ihtiyaç olacaktır. İki konumlu olabilen Ni-Mh şarj cihazları hızlı konumda yaklaşık 5-6 saatte, normal konumda ise 15-16 saatte pillerinizi şarj edecektir.
Artık üretimi giderek azalan Ni-Cd pillerin şarj hafızasına sahip olmalarından dolayı tamamen deşarj olmadan şarj ederseniz, kapasitesi de giderek kaybolacaktır. Şarj edilmeden önce, her defasında deşarj edilmelidir. Ni-Cd pillerin, belli süreden fazla boş olarak muhafaza edildiğinde, tekrar şarj tutmama riski de vardır. Ni-Cd pilleri çok yüksek ısıda kullanmamalı ve yüksek voltajla şarj etmemelidir. Şarjda uzun süre kalması da kapasite kaybına neden olabilecek etkendir.
Şarj cihazları kullandığınız pil türüne uygun olmalıdır. Ancak günümüzde Ni-Mh ve Ni-Cd pillerin her ikisini şarj edebilir tip cihazlar da vardır.
Pillerin ömrünü artırmak amacıyla bir takım kullanma tekniklerini göz ardı etmemeliyiz.
• Farklı marka pilleri bir arada kullanmamalıyız. Farklı markaların iç dirençleri de farklı olacağından, uyumsuzluk sonucu akmalar, çabuk bitmeler söz konusu olabilir.
• Markaları aynı olsa da farklı zamanlarda aldığınız pilleri bir arada kullanmamalısınız.
• Aynı marka ve size olmalarına rağmen aynı tipten olmayan pilleri de (Ni-Mh/Ni-Cd veya şarjlı/normal) birlikte kullanmamalısınız.
• Fenerlerinizi kullanmadığınız dönemlerde, pillerini çıkartarak muhafaza etmelisiniz.
• Pillerinizi buzdolabında muhafaza etmek uygundur. Soğuk kimyasal reaksiyonu yavaşlatan bir etken olduğundan pil ömrünü uzatacaktır. Ancak buzdolabından çıkardığınız pilleri oda ısısına gelmeden kullanmamalısınız. Soğuk pil performansı ciddi oranda küçüktür. Ayrıca buzdolabına rutubet almayacak şekilde, küçük bir kutu içerisinde koymanızda yarar vardır. Fenerinize yerleştirmeden mutlaka kurulayın.
Pillerinizi her defasında ölçerek kullanmanız, farklı değerler veren pilleri birlikte kullanmamanıza yardımcı olur. Pil grubunun gücü, aralarında bulunan en zayıf pil kapasitesiyle sınırlıdır. Şarjlı pil kullanıyorsanız, şarj cihazınızın üzerinde test modu da olabilir. Eğer yoksa test cihazlarının pahalı olmadıklarını söyleyeyim, bir tane edinmeniz uygun olur. Alacağınız cihaz mutlaka test cihazı olmalıdır, voltmetrelerle aynı sonucu alamazsınız.
Değiştirilmeleri servis hizmeti gerektiren şarjlı pillere/bataryalara sahip fenerleri kullanmadan kitapçıklarını tamamen okuduktan sonra kullanmak yerinde olur. Bu tür fenerlerde çoğunlukla bilinen size pillerden oluşturulmuş pil grupları “batarya” kullanılır. Ancak bu türler 4000-8500 mAh değerli pillerdir. Bu piller puntolama yöntemi kullanılarak birleştirildiğinden, tek bir pil gibi davranır. Ehil olmayan ellerde yapılabilecek birleştirme işlemi, pil grubunu daha az süre kullanmanıza neden olabilir. Hele klasik lehim kullanılarak yapılan birleştirmelerde havyanın ısısı, pil kutuplarından içeri taşınarak pili/pil grubunu tamamen kullanılmaz hale getirebilir. Servis hizmetinden yararlanmak, bu riski ortadan kaldıracaktır.
Her ne kadar fenerlerin gücü ampulün gücü ile sınırlı görünse de, pillerin değerleri de bu ampul gücünü kullanıp kullanamama veya gücü ne kadar süre kullanabileceğinizi belirler. Daha büyük mAh değerli pillerin daha uzun kullanım süresi olduğunu unutmadan pil seçimi yapılmalıdır.
İyi dalışlar…
Yazı : Mehmet Avadan
Deniz Magazin Dergisi Aralık 2004 sayısında yayınlanmıştır.
